आव्या

चव्हाणांचा आव्या म्हणजे त्यांच्या गल्लीतील सगळ्या उनाड मुलांचे दैवत, त्यांचा आधारस्तंभ!

या आव्याच्या कुंडलीत तो आयुष्यात खूप शिकेल असं सांगितलं होतं. आणि त्या कुंडली देणाऱ्याला कुणी खोटे ठरवू नये म्हणून कदाचित आव्या बराच शिकतही होता, फक्त पास होत नव्हता.

आता या आव्याने डोक्यात लग्नाचे खूळ घेतले होते. त्याच्या म्हणण्यानुसार वयाच्या पंचविसाव्या वर्षी लग्न होणं गरजेचं होतं, पण वडिलांच्या म्हणण्यानुसार वयाच्या पंचविसाव्या वर्षी कमावतं होणेदेखील गरजेचं होतं.

वडिलांना आता घर बांधणं गरजेचे वाटत होते. पण घर कसे बांधावे यावरून दोघा बाप-लेकांमध्ये आज चांगलीच जुंपली होती. वडिलांनी तर एव्हाना पायातले हातातही घेतले होते. 

कारण वडिलांना साधे एक मजली घर बांधायचे होते तर याला मात्र माडीवर अजून एक याची अशी खास खोली हवी होती. वडिलांना दारात बाग करायची होती तर याला मात्र दारात चार चाकी गाडीसाठी पार्किंग करायचे होते.

अशा अनेक गोष्टी होत्या. शिवाय आव्याचा आवाज आता वाढत होता, भाषा बदलत होती. वडिलांसोबत आता आईही त्याला समजावून सांगून थकली होती पण आव्या काय ऐकण्याच्या मनस्थितीत नव्हता. बाजीप्रभूंनी जितक्या त्वेषाने खिंड लढवली नसेल तितक्या त्वेषाने तो त्यांच्याशी भांडत होता.

आता आव्या तसा वयाने मोठा असल्याने बापाने बऱ्यापैकी नमते घेतले होते. मुलाचा हट्ट पुरवू असे त्यांनाही वाटू लागले होते. हातात घेतलेले पायातले एव्हाना पुन्हा जमिनीवर पोहोचले होते. अखेर आता त्याचे वडील त्याचे म्हणणे ऐकून घेणार असे वाटत होते आणि तितक्यात आव्याचा खास मित्र जाधवांचा स्वप्नील पळत पळत धापा टाकत आला.

आणि एक सुस्कारा सोडून ओरडला,

“आव्या, तू यंदा पुन्हा नापास झालास रे!”

इकडं तोवर आव्याने त्याच्या पायात वहाणा चढवल्या होत्या आणि वडिलांनी त्यांच्या हातात घेतल्या होत्या.

प्रतिराज मांगोलीकर 

– 🅿®Ⓜ

Advertisements

नेता 

गावात आता पुन्हा निवडणुकांचे वारे वाहायला सुरवात झाली होती. पाच वर्षांबरोबर सत्ताधारी पक्षाची घटिकाही भरत आली होती. विरोधी पक्ष आमच्यात किती चांगुलपणा आहे हे दाखवण्यासाठी कधी देवळात उपोषण करी तर कधी रस्त्यावर हरताळ! पण सगळ्यांचे रंग गावाला माहीत होते त्यामुळे ‘नोटा’ला जास्त मते पडण्याची चिन्हे दिसू लागली.

तेवढ्यात गावातील एका स्वयंघोषित तरुण समाजसेवकाने नवा पक्ष काढला आणि पहिली सभा गावाच्या चौकात भरवली. गावातील एका जुन्या जाणत्या वृद्धाने त्याला मत न देण्याबद्दल सर्वांना सांगितले, त्याचे घरातील वागणे सांगितले पण लोकांना जणू आता या नव्या पक्षाचा ताप चढतच चालला होता. 

दिसायला हा नेता फारच देखणा होता. इतका देखणेपणा त्याच्या ठायी होता की नजर लागू नये म्हणून काजळाची टिकली लावली तर अंगावर कुठं टिकली लावली हे ओळखण्याच्या स्पर्धा जरी त्यानं भरवल्या असत्या तरी त्या स्पर्धेच्या प्रवेश शुल्कामधून बरीच समाजसेवा झाली असती. याच्या चेहऱ्यावर उजळ असे फक्त त्याचे दातच दिसत. अंगानं अगदीच कृश असणारा हा माणूस वेळोवेळी ‘बारीक असण्याचे फायदे लिहा’ या प्रश्नाचे उत्तर देत फिरायचा. डोक्यावरचे केस तर कधीच साथ सोडून गेले होते. उरलेसुरले होते ते आता रंग बदलत होते. आयुष्यभर चेहऱ्याचा रंग बदलावा म्हणून झटणारा हा नेता आज केसांनी रंग बदलू नये म्हणून संघर्ष करत होता. आपल्या कमी असणाऱ्या उंचीबद्दल बोलताना तो स्वतःची तुलना नेहमी लालबहादूर शास्त्री आणि सचिन तेंडुलकर यांच्यासमवेत करत असे. असा हा मदनाचा पुतळा आता निवडणुकीला उभा राहत होता.

पहिली सभा भरली, लोकांना सत्ताधारी आणि विरोधी अशा दोन्ही पक्षांचा वैताग आल्याने या सभेला सारं गाव हजर होतं. माईक जरा नादुरुस्त असल्याने हवा तेव्हा चालू-बंद होत नव्हता त्यामुळे सभेला थोडा वेळ झाला होता. आजवर होणाऱ्या दीपप्रज्वलन सोहळ्याला फाटा देत या माणसाने झाडांना पाणी घातले. लोकांना हात जोडून नमस्कार केला.  

आता घोषणाबाजी चालू झाली होती. भाषणही आता सुरू झाले.

“मी आपणा सर्वांचा सेवक असल्याचे आपण तर जाणूनच आहात.” या वाक्याला तर हा माणूस आपल्या घरी धुणी -भांडी करायला येणार असल्याप्रमाणे लोकांनी भरभरून प्रतिसाद दिला.

भाषण आता चढतीला लागले होते, एव्हाना छत्रपती शिवाजी महाराज, महात्मा फुले, डॉक्टर आंबेडकर यांच्या नावांनी भाषणात हजेरी लावली होती, घोषणांचे पीक आता चांगलेच डोलू लागले होते.

तेवढयात समोरच्या एका वृद्धेला पाहून, “मी नेहमी अशा वृद्धांच्या डोक्यावर पाय ठेवतो.” असं वाक्य बोलून नेताजींनी सभेला स्मशानशांतताही बहाल केली पण जवळच्या एकाने चूक सांगताच, “म्हणजे मी नेहमी अशा वृद्धांच्या पायावर डोके ठेवतो.” असं म्हणून पुन्हा टाळ्याही मिळवल्या. समोरची गर्दी आता आपल्यालाच मत देणार याचा त्याच्या मनात विश्वास पैदा झाला होता. तसं पाहता, विश्वास खराही होता. लोकांना त्याच्या त्या पाच फुट दोन इंच अशा भव्य देहावर एकवीस फुटी विश्वास वाटू लागला होता.

सभा संपली होती, माईक बंद करायला सांगून हा आता स्टेजवरच शेजारी उभ्या कार्यकर्त्यांशी बोलत होता. गर्दीतून अजुनही याच्या नावाचा जयजयकार चालू होता. याच्या नव्या पक्षाचे नवे झेंडे वाऱ्याशी खेळत होते, तेवढ्यात एक कार्यकर्ता सांगत आला,

“साहेब, तुमच्या वडिलांची तब्येत फार बिघडली आहे, लवकर चला.”

तसा हा त्याच्यावर खेकसला,

“अरे, त्या म्हाताऱ्याला एकदाचा मर तरी म्हणावं, सारखं सारखं उगाच ताप मला! त्याची सेवा करत बसलो तर गावात गुलाल कोण उधळणार?”

क्षणात समोरची गर्दी शांत झाली होती. नादुरुस्त माईकने त्याचे कर्तव्य चोख बजावले होते आणि गावाला समजावणारा तो वृद्ध शांतपणे पारावर बसून विड्यासाठी सुपारी कातरत होता.

प्रतिराज मांगोलीकर 

– 🅿®Ⓜ

प्रेमपत्र

त्या दोघांची पहिली भेट ही कॉलेजमध्ये झाली होती. तो आणि ती एकाच बसमधून यायचे. हळूहळू तिचंही तिकीट तो कधी काढू लागला याचा त्यांना पत्ताही नाही लागला! 

याच्या वडिलांचं पुस्तकांचं दुकान होतं आणि तिच्या आईलाही पुस्तकांची आवड असल्याने घरातल्यांची तशी तोंड ओळख होती पण या मुलांनी आजवर कधी एकमेकांशी बोलण्याचा प्रयत्नही केला नव्हता.

एकदा सुट्टे पैसे नसल्याने तिनं त्याचं तिकीट काढलं होतं आणि त्याचा मोबदला त्यानं दुसऱ्या दिवशी तिचं तिकीट काढून दिला होता. यातून जन्माला आलेलं त्यांचं नातं आता बाळसं धरत होतं. साधी ओळख आता दृढ मैत्रीमध्ये बदलली होती. ‘तिनं सकाळी काय खाल्लं’ इथंपासून ‘हा दिवसभर काय करत होता’ इथंपर्यंत ते एकमेकांना न बोलता सांगत होते. कधी त्याला बसमध्ये बसायला जागा मिळाली नाही तर तीही उभी राहून यायची.

आपल्याला प्रेम झाल्याचा याला भास होऊ लागला,तिच्यासोबत आपले लग्न झाल्याची स्वप्ने पडू लागली, यानं मुलांची नावंही ठरवून ठेवली होती. पण तिला याबद्दल बोलून दाखवण्याची याला हिम्मत होत नव्हती. आपण बोलू शकत नाही हे जाणूनच त्याने तिला प्रेमपत्र लिहून प्रेम व्यक्त करायचे ठरवले.

दुकानातील बरीच पुस्तक चाळून एक प्रेमपत्र त्याने लिहिलं आणि बंद लिफाफ्यात ठेऊन दिले. आज व्हॅलेंटाईन्स डेला कॉलेजला जाताना तिला पत्र द्यावे या उद्देशाने त्याने ते रात्रभर उशीखाली ठेवले होते. 

सकाळी उठून त्याने तासभर देवपूजा केली आणि त्या बंद लिफाफ्यावर अत्तर शिंपडून ते काही वेळ देव्हाऱ्यात ठेवले.

पण आजच त्याच्या वडिलांनी त्याला दुकानात थांबायला सांगून त्याच्या मनावर प्रचंड मोठा प्रहार केला. त्याचा उत्साही चेहरा रडवेला झाला होता, डोळ्यांतील आनंद आता दुःखामध्ये बदलला होता. पण थांबणे जरुरीचे होते.

आणि काहीच क्षणात चमत्कार व्हावा तशी अचानक ती आली. तिला पाहून आता त्याचा आनंद गगनात मावेनासा झाला होता. आपल्या प्रेमाला यश मिळावे ही नियतीची पण इच्छा असल्याचे त्याने मनोमन ठरवून पण टाकले.

त्याच्या न येण्याचं कारण विचारण्यासाठी ती चार दिवसांपूर्वी तिच्या आईने सांगितलेले पुस्तक न्यायला आज आली होती, आईच्या कामाच्या नावाखाली त्याला भेटण्यासाठी ती आली होती.

त्यानंही दिरंगाई न करता तिला कळू न देता हळूच त्या पुस्तकात प्रेमपत्र ठेऊन दिले आणि तिचा निरोप घेतला आणि पुस्तक कसे वाटले हे सांगण्यासाठी तिने यावे अशी प्रेमळ मागणीही घातली.

आज रात्रभर त्याच्या डोळ्याला डोळा लागला नव्हता. रात्रभर तो कूस बदलत बदलत तिचाच विचार करत होता. तिने होकार दिल्यानंतर आपण मित्रांना पार्टी कुठं द्यायची हेही तो ठरवून बसला होता. अखेर कधीतरी पहाटे त्याचा डोळा लागला तोवर कोंबडा आरवला आणि याला जाग आली.

आज ती उत्तर देणार होती, यांच्या नात्याचे भविष्य ठरणार होते. पण ती होकारच देईल अशी याने मनाची तयारी केली होती. आज कधी नव्हे ते दुकानात हा थांबला होता कारण आज ती येणार होती.

पण काही क्षणात तिच्याऐवजी तिची आई आली आणि तिने याच्या वडिलांचा उद्धार करायला सुरुवात केली होती,

“मेल्या या वयात मला चिठ्ठ्या पाठवतोस, लाज नाही काय वाटत??”

तिची आई उद्धार करत होती, याचे वडील समजावत होते, हा घाबरून याच्या अंगाचं पाणी-पाणी झालं होतं, तिला याबद्दल काही माहीतही नव्हतं आणि राहिलं याचं प्रेम, तर त्याला मात्र ऑक्सिजन मास्क चढवला होता.

प्रतिराज मांगोलीकर 

– 🅿®Ⓜ

खुळा नाम्या

नाम्या म्हणजे गल्लीतील एक खुळा इसम! पूर्ण गावामध्ये ही व्यक्ती प्रसिद्ध! हा नाम्या म्हणजे पाच फूटभर देहाचा एक माणूस होता, ज्याच्या अंगावर मांस शोधणे म्हणजे समुद्रकिनारी परीस शोधण्यासारखे काम होते. हाडांची मात्र काही कमी नव्हती, अंगाला हात लावेल त्याठिकाणी हाडे ही लागतच. डोळे त्या खोबणीतून आता बाहेर पडतील की मग अशा अवस्थेत! 

या नाम्याला म्हातारपणी वेड लागले आहे असं लोक म्हणत. घरची परिस्थिती गडगंज, पण मुलं पटवून घेत नसल्याने हा नाम्या घरात थांबत नसे. 

रोज कुणाच्याही घरी जावे आणि खायला मागावे असा याचा उदरनिर्वाह चालू होता. बऱ्याचदा याच्या घरातील वस्तू त्याच्या घरात नेऊन ठेव, याच्या घरातील बातम्या त्याच्या घरात सांग असले धंदे हा माणूस करत असे.

एकदा पाटील वहिनींचा मोबाईल जाधवांच्या स्वप्नीलच्या बॅगेत सापडल्याने स्वप्नीलला त्याच्या बायकोने दोन दिवस जेवायला वाढले नव्हते पण नंतर प्रकार लक्षात येताच बायकोने दोन दिवसांचे एकदम जेवायला वाढून त्याला खायलाही लावले होते. त्यामुळे स्वप्नीलच्या शिव्यांची हा नाम्या नेहमी शिकार होत असे.

बऱ्याचदा बायका त्याला जेवायला वाढून शेजारच्या घरांच्या बातम्या काढत असत. पण हा वेडा माणूस अनेकदा जाधवांच्या स्वप्नीलला ऑफिसला न पाठवता दारूच्या दुकानात पाठवत असे. यामुळे अनेकदा दारू न पिलेल्या स्वप्नीलच्या तोंडाचा घरात वास घेतला जात असे. आणि दारूच्या दुकानात जाणाऱ्या चव्हाण आजोबांना वयाच्या ऐंशीव्या वर्षी कामाला पाठवत. या नाम्याने पाटील काका गावाबाहेरच्या भट्टीत ग्लासमध्ये सरबतात पाणी मिसळतात आणि पानपट्टीत घेतलेला धूप तोंडात धरून नाकातून धूर काढतात अशा बातम्या गावभर करून बऱ्याचदा लोकांचा मार पण खाल्ला होता.

नाम्या जिवंत राहिला तर कुणाला आनंद नव्हता आणि मरून गेला तर त्याचे दुःख नव्हते, याचमुळे त्याच्या बळावत चाललेल्या आजारपणाकडे कुणाचे लक्ष नव्हते.

एक दिवस असा उजाडला की, नाम्या आता अंथरुणाला खिळला होता. आता तो जगणार नाही हे जवळपास निश्चितच होते. म्हणून त्याचा जुना मित्र त्याला भेटायला आला होता. आजूबाजूला लोकांचा, शेजाऱ्यांचा गोतावळा जमला होता आणि इतकी वर्षे वेडा असणारा नाम्या आता मात्र अचानक शहाणा झाला होता. तो बोलत होता,

“अरे, इतकी वर्षे मी वेडा असल्याने या मुलांनी मला घरात तरी ठेऊन घेतलं रे! जर मी हे वेडाचं पांघरून अंगावर घेतलं नसतं तर आज यांनी सगळी संपत्ती यांच्या नावावर करून घेऊन मला कुठंतरी वृद्धाश्रमात टाकलं असतं किंवा विष घालून मारलंही असतं. पण आता मी जायला मोकळा आहे, माझी ही संपत्ती आता एखाद्या वेड्यांच्या इस्पितळाला दान करून टाक. या वेडाचे माझ्यावर फार फार उपकार आहेत.”

आणि आपल्या संपत्तीची कागदपत्रे मित्राच्या हातात देऊन नाम्या शांत झोपला.

जाता जाता नाम्या गावाच्या मनात अनेक प्रश्न, मित्राच्या डोळ्यांत पाणी आणि मुलांना एक संदेश देऊन निघून गेला होता.

प्रतिराज मांगोलीकर 

– 🅿®Ⓜ

बबल्याची दारू

बबल्या म्हणजे अट्टल दारुडा मुलगा! मुलगा म्हणजे आता  माणूस म्हणायला काही हरकत नव्हती. दारूने आता त्याच्या आयुष्यात सकाळच्या चहाची आणि रात्रीच्या जेवनांनंतर पाण्याचीही जागा घेतली होती. त्याला दारूचा वास घेतल्याशिवाय श्वास घेता येत नव्हता. चेहऱ्यावर वाढलेली थोडी थोडी दाढी, अंगावर मळलेला सदरा, लटपटणारी पावले आणि तोंडून येणारा दारूचा वास ही या बबल्याची ओळख! 

‘मुलगा सुधारेल म्हणून लग्न करून द्या’ असा सल्ला कोण्या एका अतिशहाण्या माणसाने त्याच्या वडिलांना दिला होता आणि त्यांनीही तो ऐकला होता. लग्नानंतर मुलाची दारू सुटेल हे वाक्य मला तरी माणसाला पुन्हा शेपूट येईल या वाक्यइतकंच खोटं वाटत आलं आहे. 

या बबल्याला घरात, घराच्या छतावर, गाडीच्या डिकीमध्ये आणि खिशात तर नेहमीच दारूच्या बाटल्या ठेवण्याची सवय लागली होती. यामुळे घरात कुणाला आणण्याची सोय राहिली नव्हती.

त्याची दारू सोडवण्यासाठी घरच्यांनी बरेच प्रयत्न केले पण तो काही अजून सुधारला नव्हता. कधी कधी वाटायचं, रोमिओ, रांझा यांच्या जोडीला बबल्यालाही आपण बसवावे आणि त्याच्या आणि दारूच्या प्रेमकथेवर एखादे मोठे पुस्तक लिहावे. 

अखेर वडिलांनी त्याची दारू सोडवण्याचा चंगच बांधला आणि एके दिवशी ते चार चाकी गाडी घेऊन बाजारात निघून गेले. बाहेरून त्याला फोन करून म्हणाले,

“माझा अपघात झाला आहे, लवकर ये.”

एवढाच निरोप देऊन त्यांनी फोन कट केला.

बबल्या घाबरला, इतर लोकांचा रक्तदाब वाढतो याच्या शरीरात दारूचा दाब वाढला असावा. घाबरून हा पळत पळत बाजारात गेला.

रस्त्याच्या एका बाजूला वडिलांची गाडी उभी होती आणि शेजारीच फुटपाथवर वडीलही उभे होते. बबल्या पळत पळत गेला.

वडिलांच्या डोळ्यांमध्ये आज पाणी आलं होतं. मुलाचा आपल्याबद्दल असणारा जिव्हाळा पाहून त्यांना आपल्या मुलाचा जन्म सार्थक झाल्याचा आनंद झाला. बबल्याही अतिशय धीर-गंभीर चेहऱ्याने त्यांच्या जवळ गेला पण काही न बोलता सरळ गाडीजवळ गेला आणि त्यानं डिकी उघडून ठेवलेल्या दारूच्या बाटल्या पाहिल्या. आता त्यांना सुखरूप पाहून याच्या डोळ्यांत पाणी आलं होतं.

आणि एव्हाना वडिलांना त्याचं हे प्रेम पाहून भोवळही आली होती.

प्रतिराज मांगोलीकर 

– 🅿®Ⓜ

आप्पा शेठ

आप्पा शेठ म्हणजे वाडीतील सर्वात श्रीमंत माणूस! पण त्याची श्रीमंती आणि त्याचा कंजूषपणा हा समानूपाती होता.

वाडी, त्या वाडीच्या नावाने कमी आणि कंजूष आप्पा शेठची वाडी या नावाने जास्त ओळखली जायची.

हा आप्पा शेठ इतका कंजूष माणूस की याने आयुष्यात जर कोणत्या गोष्टीत कंजूषपणा केला नसेल तर तो श्वास घेण्यात! नाहीतर सगळ्या गोष्टींमध्ये त्याची ही सवय बचतीच्या नावाखाली डोके वर काढायला विसरायची नाही.

जास्त खर्च होईल म्हणून हा माणूस दिवाळीतही एक मोठे कापड स्वस्त दरात आणत असे आणि त्याच कापडाची साऱ्या मुलांना कपडे, आपल्याला सदरा आणि अगदी घराचे पडदेदेखील शिवत असे. अशा या आप्पा शेठची गावात थोडीफार जमीन होती जी त्याने कसायला दिली होती. पण त्याच्या उत्पन्नाचे मुख्य साधन हे ती जमीन नव्हती तर ते होते त्याचा कंजूसपणा! लहानपणी घरात गरिबी असल्याने त्याला फार शिकायला मिळाले नव्हते पण तो त्याच्या मुलांना शिकवीत होता. सगळं गाव म्हणायचं की, त्याला मुलांना लवकर कामाला लावून अजून पैसे साठवायचे आहेत. त्याला त्याच्या लहानपणी पोटभर खायला मिळाले नव्हते पण म्हणून तो त्याच्या बायका-मुलांच्या जिभेचे चोचले पुरवीत नव्हता. तो त्यांना फक्त दोन वेळा खायला मिळेल इतकेच देत होता त्यामुळे तर तो कुटुंबाच्याही शिव्यांना पात्र होत होता. सर्वांनी सकाळी एकच भाकरी आणि रात्री जड आहार घेऊ नये या आयुर्वेदिक विचाराचा मारा करून अर्धीच भाकरी तो त्यांना खायला लावत असे. वर इतकं खाऊनही माणूस कसा जिवंत राहू शकतो यावर तासभर भाषणही देत असे. यामुळे कोणी समजवण्याचा नादाला लागत नसे.

शेठच्या घरी, दारात साधे बाभळीचे कुंपण होते; ज्यात त्याचा सदरा बऱ्याचदा अडकून आता त्या सदऱ्याची चाळण झाली होती. पण तो कदाचित बोटभर पडलेले भोक हातभर होण्याची वाट पाहत असावा. पट्टयापट्टयाची विजार बुडावर पांढरी पडत पडत आता इतकी जीर्ण झाली होती की तिचा जीर्णोद्धारदेखील शक्य होणार नव्हता. त्याच्या डोक्यावर असणाऱ्या गांधी टोपीने शेवटची अंघोळ करून आता एक तप उलटले असावे. तसा शेठचा अंघोळीबाबतही एक नियम होता. तो रोज देवपूजा करायचा म्हणून फक्त तोच रोजच्या रोज अंघोळ करत असे आणि इतरांनी मात्र दोन दिवसांतून एकदा अंघोळ करावी असा त्याचा नियम होता, यामुळे पाण्याची बचत होत असे आणि साबणाचा तर प्रश्नच नव्हता. कारण साबणाला आजवर शेठचे घर सापडलेच नसावे. शेठच्या मुलांना साबणाचा वास पण अनोळखी होता.

घरात आत आल्या आल्या दाराजवळ दोन बायका पाणी ओतत आहेत अशी नक्षी कोरलेली होती. त्याच्या घरात नक्षीत का होईना पण इतके वर्षे इतकी उधळण होत होती ही नवलाचीच बाब होती. जर त्या नक्षीमधील बायका खऱ्या असत्या तर एवढं पाणी वाया का घालवता म्हणून आतापर्यंत शेठने त्यांचा जीव तोंडात आणला असता पण सुदैवाने त्या खोट्या होत्या.

घर जेमतेम मोठे होते, घरातील लोक कसेबसे दाटीवाटीने राहत आले होते. घरातील वाढणाऱ्या माणसांच्या संख्येला घरातील जागा कमी पडत चालली होती पण शेठला त्याची काळजी नव्हती. बिळातून मान बाहेर काढून बघणाऱ्या उंदरावर मांजराने नजर ठेवावी तशी त्याची मुलं त्याच्या मरणावर टपून बसली होती. 

आणि एक दिवस सकाळी पहाटे खरच शेठ झोपेतच मरण पावला. आपली सवय त्याने मोडली नव्हती, मुलांना आपण नकोसे झालोय हे कळताच त्याने वेळही वाया घालवला नाही आणि प्राण मात्र लगेच सोडला. मुलांनी बापाच्या आत्म्याला शांती मिळावी म्हणून अंत्यसंस्कारांना अजिबात खर्च न करता आवरतं घेतलं. मुलांना आता पिंजऱ्यातून बाहेर पडलेल्या पोपटासारखं वाटू लागलं. मुलांनी इकडं पिंडाचा नैवेद्य ठेऊन तिकडं पार्टी ठेवली. बापाच्या मृत्यूने मुलं आता सुटली होती, त्यांना आता पोटभर खायला मिळणार होते, अंगभर कपडे मिळणार होते. 

तेवढ्यात एक वृद्ध व्यक्ती घरी आली आणि शेठच्या फोटोला हार घालू लागली, ज्या माणसाच्या फोटोला मुलांनी हार घातला नाही त्याच्या फोटोला ही अनोळखी व्यक्ती का हार घालते हे पाहून मुलांनी बोटं तोंडात घातली. 

कारण विचारताच ती व्यक्ती बोलू लागली,

“शेठचे आणि आमचे संबंध फार जूने! मी अनाथाश्रम चालवतो. शेठ दर महिन्याला आम्हाला पैसे पाठवत. आजवर कित्येक मुलं फक्त शेठ होते म्हणून शिकू शकली, मोठी झाली. शेठ त्यांना शिकता आलं नाही म्हणून नेहमी सगळ्यांना मदत करायचे.”

त्या वृद्धाचे अश्रू आता त्याच्या जिभेपेक्षा जास्त बोलत होते.

शेठने आयुष्यभर एका कापडातून कपडे शिवले कारण अनाथ मुलांना पण कपडे मिळावे यासाठी! शेठ कधी पोटभर जेवला नाही, तितकेच जेवला जितके जगण्यासाठी पूरक होते कारण अनाथांना उपाशी झोपावे लागू नये म्हणून! शेठ आयुष्यभर पैसे जमवत राहिला कारण कुणी त्यांच्यासारखं शिक्षणापासून वंचित राहू नये म्हणून!

आज सगळ्या वाडीच्या मनात शेठबद्दल एक वेगळाच आदर निर्माण झाला होता, त्याच्याबद्दल असणारी घृणा आता आदरामध्ये बदलली होती. त्याला मिळणाऱ्या शिव्या आता आशीर्वाद झाले होते…

पण आता हे पाहायला शेठ राहिला नव्हता…

प्रतिराज मांगोलीकर 

– 🅿®Ⓜ

दंगल

आज पुन्हा एकदा शहरात दंगल उफाळली होती. कुणी जातीला हत्यार केले तर कुणी धर्माची ढाल केली पण दोन्हीचे वार सोसणारे विनाकारण मरत होते.

जमाव मिळेल त्या साहित्याची होळी करत आणि दगडांचा पाऊस पाडत पुढे सरकत होता. जमावाला चेहरा नव्हता पण डोकी फोडणारे हात जरूर होते.

एक कुटूंब रस्त्याकडेला पडलेल्या एका मोठ्या रिकाम्या पाण्याच्या पाईपमध्ये आपल्या मुलांना कवटाळून बसले होते. येणाऱ्या जमावाला आपली जात कोणती सांगावी आणि कोणत्या धर्माची घोषणा द्यावी या काळजीत बाप घाबरून जीव मुठीत घेऊन बसला होता.

जमावाचे कमी होणारे अंतर त्यांच्या काळजाचे ठोके वाढवत होते. जमाव काळ बनूनच पुढे सरकत होता. तशी त्यांची मुलांवरची मिठी आणखी घट्ट होत होती.

तेवढ्यात जमाव आला. पण जमाव दोन्हीकडून आला होता. डावीकडून एका रंगाचे झेंडे तर उजवीकडून दुसऱ्या घोषणा! आता तर कोण्या एका धर्माचे किंवा जातीचे नाव घ्यावे तर दुसरा जमाव आपल्याला मातीशी संलग्न करणार. इकडे आड तर तिकडे विहीर अशी परिस्थिती ओढवली होती.

लहान मूल घाबरलं होतं, त्याच्या मातेने त्याच्या भोवतीच्या मिठीला आणि त्याने मुठीतील लहान तिरंग्याला घट्ट केले होते. आपल्याला लुटण्यासाठी हे आले असावे असं त्याला वाटत होतं. त्या लहान चार वर्षांच्या मुलाने तेवढ्यात प्रश्न केला, “हे लोक आपल्याला घेऊन जाणार का ? आपण कोणाचं काय बिघडवलं आहे?”

त्या पित्याच्या डोळ्यात आलेलं पाणी उत्तर देऊन गेलं आणि ते लहान मूल त्या उत्तरावर गप्प पण झालं.

तेवढ्यात जवळ आलेल्या जमावाने त्या कुटुंबाला नको असणारा प्रश्न केला,

“तुमची जात कोणती?”

उत्तर ऐकायला दोन्ही जमाव आतुरले होते, त्यांना आपल्या माणसांचा बचाव करून धर्म टिकवायचा होता.

यांच्या तर पायाखालची जमीन सरकली होती, हातपाय गर्भगळीत झाले होते.
तेवढ्यात त्या मुलाने त्या जमावाच्या म्होरक्याला प्रश्न केला,

“काका खायला काही आहे काय? काल रात्रीपासून काही खाल्लेलं नाही.”

त्याचा हा प्रश्न ऐकून त्या मुलाच्या हातात घट्ट पकडलेल्या लहान तिरंग्याचा पण बांध फुटला असेल.

दोन्ही जमावांच्या मनात काय आले त्यांनाच माहीत! पण दोन्ही जमाव एकमेकांवर कटाक्ष टाकून आपले मार्ग बदलून परतत होते.

त्या मुलाला आपण काय बोललो याचा पत्ता नव्हता पण इतक्या माणसांनी आपल्याला खायला काहीच दिले नाही म्हणून त्याची भूक मात्र बळावली होती. 

प्रतिराज मांगोलीकर 

– 🅿®Ⓜ

लताबाईंचे गाणे 

‘सूर विहार’ कॉलनीमध्ये लताबाई राहायला होत्या. नाव लता असल्याने त्यांना स्वतःबद्दल काही गोड गैरसमज होते. आपले नाव लता असून आडनाव मंगेशकर नसल्याचे त्यांच्या लक्षात राहत नसावे.

रोज सकाळी उठून कोंबडा आरवण्यापूर्वी यांचे किंकाळणे चालू होत. आपण सुर्यनारायणाच्या स्वागतासाठी गातो असा त्यांचा निर्वाळा असे.

जवळजवळ आता सारी कॉलनी या जाचाला कंटाळली होती. सासू-सुनांचं कोणत्या मुद्द्यावर पटत असेल तर लताबाईंनी गाणे बंद करावे या मुद्द्यावर पटायचे. 

तेवढ्यात कॉलनीत बंड्याने बातमी आणली की, शहरात गाण्याच्या स्पर्धा आयोजित करण्यात आल्या आहेत आणि विजेत्याला मुंबईला जाऊन वर्षभर कार्यक्रमात सहभागी होता येईल.

कॉलनीमध्ये गुप्त बैठक बसली, जाधवांचा स्वप्नील या बैठकीचा म्होरक्या होता, त्याला लताबाईंच्या गाण्याचा सर्वाधिक त्रास होत असे. घरात आल्या आल्या बायको आणि आई लागलेल्या भांडणाने स्वागत करायच्या आणि भांडण मिटवून जरा डोळा लागतो तोवर सकाळ होऊन लताबाईंचे गाणे सुरू व्हायचे; त्यामुळे सकाळी पाच वाजताच त्याच्या झोपेचे बारा वाजायचे. काहीही करून लताबाईंच्या गाण्याला कॉलनीमधून हद्दपार करण्याचा निग्रह करूनच आज तो आला होता. जोशीकाका फिटणारी पट्टयापट्टयाची विजार सांभाळत आले. शेजारचा आकाश तर नेहमीप्रमाणे रात्री आठ वाजताही न चुकता पावडर लावून आला होता, हा माणूस एकवेळ श्वास घेणे विसरेल पण पावडर लावणे विसरणे हे सूर्य पश्चिमेला उगवण्यासमान होते. नुकताच हॉलिवूडचा चित्रपट पाहून आल्याच्या खुणा त्याच्या चेहऱ्यावर दिसत होत्या. बैठक गुप्त असल्याचे स्वप्नीलने सांगितल्याने आकाश गुप्तचर खात्याच्या बैठकीला आल्यासारखा गालावर काळा रंग न मिळाल्याने काजळाची दोन-दोन बोटे ओढून आला होता. 

बैठकीमध्ये अखेर असा निर्णय झाला की, काहीही करून लताबाईंनी जिंकायलाच हवे. त्यासाठी परीक्षकांना पैसे द्यावे लागले तरी आता मागे हटायचे नाही. स्वप्नीलच्या समोर राहणाऱ्या आणि शेजारी बसलेल्या वहिनींना लिपस्टिक खराब होईल या भीतीमुळे आपला कंजूसपणा दाखवता आला नाही, मनापासून त्यांना पैसे द्यायचे नव्हतेच पण आता या रोगाचा उपचार करायला पैसे तर लागणारच होते त्यामुळे त्यांनी आपल्या मनाची समजूत घातली.

अखेर बऱ्याच प्रतीक्षेनंतर स्पर्धेचा दिवस उजाडला. लताबाई रोजपेक्षा आज जरा जास्तच नटून आल्या होत्या; कदाचित आपण गायनाच्या स्पर्धेला आलो आहोत याचा त्यांना ‘आपले आडनाव मंगेशकर नाही’ या गोष्टीसारखा विसर पडला असावा. बऱ्याच दिवसांनी मुलांकडे त्यांनी लक्ष देऊन त्यांना अंघोळ करायला लावले होते, धुतलेले कपडे दिले होते. नाहीतर बहुतेक जणांना पडलेला प्रश्न म्हणजे “लताबाईंनी त्यांचे गाणे ऐकण्यासाठी मुलांना जन्म दिला होता की काय?” 

गाणे आता चालू झाले. परीक्षक आता फक्त कानांवर हात ठेवायचे राहिले होते आणि टीव्ही पाहणाऱ्यांनी तर केव्हाच टीव्हीचा आवाज बंद केला होता.

एव्हाना स्वप्नील परीक्षकांना भेटला होता. त्यांची डील झाली होती. पुन्हा ते परिक्षक असताना या बाई गाणं म्हणण्यासाठी येणार नाहीत या अटीवर त्यांनी लताबाईंना विजेत्या घोषित करण्याचे मान्य केले होते. ठरल्याप्रमाणे लताबाई जिंकल्या.

सायंकाळी कॉलनीने मोठ्या उत्साहात त्यांचे स्वागत केले, त्यांची मिरवणूक काढली, सत्कार केला. मनोमन लताबाई जाणार आणि त्यांचं गाणं बंद होणार म्हणून सगळी कॉलनी खुश होती. लताबाईंना याप्रसंगी आपले अश्रू अगदी अनावर झाले. दुसऱ्याच दिवशी सकाळी त्यांना मुंबईला निघावे लागणार होते.

त्या रात्री सगळ्यांच्या घरी गोड जेवणाचा बेत होता, दसरा-दिवाळी साजरी होत होती.

ज्या प्रसंगाची साऱ्या कॉलनीला प्रतीक्षा होती ती वेळ आता येणार होती, स्वप्नीलला सकाळी नको असणारा गजर होणार नव्हता, दिवसभर बायकांना टीव्हीपेक्षा मोठ्या आवाजात गाणे ऐकावे लागणार नव्हते.

अखेर त्या ऐतिहासिक दिवसाची पहाट झाली. सूर्यदेव अजूनही क्षितीजाआड लपले होते. पण त्यांच्या किरणांनी डोके वर काढायला सूरु केले होते आणि तेवढ्यात लताबाईंनी गाणे सुरू केले. स्वप्नीलसह सगळी कॉलनी हडबडून जागी झाली. जोशीकाका विजारीची नाडी सांभाळत सांभाळत आले आणि लताबाईंचे दार ठोठावू लागले तशी सगळी मंडळी जमा झाली आणि कुणीतरी सर्वांचा प्रश्न उपस्थित केला,

“अहो काकू, तुम्ही जाणार होता ना! गेला का नाही अजून?”

तशा लताबाई डोळ्यांना पदर लावून म्हणाल्या,

“तुमचं सर्वांचं प्रेम पाहून माझा पाय निघेना हो! त्यामुळे मी आता जायचे रद्द करून इथंच नेहमीच राहून तुम्हाला माझ्या गाण्यांची मेजवानी देण्याचे ठरवले आहे. आणि इथं राहून मी मुलांना संगीत शिकवणार आणि आता तर दर रविवारी संगीत मैफिल पण जमवणार.”

 – प्रतिराज मांगोलीकर 

– 🅿®Ⓜ

दुःख

आज वयाच्या सत्तराव्या वर्षीही त्यांचा उत्साह हा वाखाणण्यासारखा होता. त्यांचे नियमित फिरायला जाणे हे त्यांच्या श्वास घेण्याइतकेच त्यांना महत्वाचे वाटत होते.

आजही रोजच्याप्रमाणे ते बागेत फिरायला आले, जोशीकाका भेटले आणि गप्पा रंगल्या.

गेलेला भूतकाळ, आपण केलेले कष्ट आणि सरलेले तारुण्य हे सांगताना त्यांच्या डोळ्यांत एक वेगळीच चमक आणि काही चमकणारे अश्रू अशी जोडगोळी होतीच.

रात्रीचा दिवस करून, पै-पै जमवून त्यांनी लहान मुलाला शिकवले होते पण मोठ्याला शिकवण्यात ते साफ अपयशी ठरले होते आणि या गोष्टीची खंत त्यांना आयुष्यभर होती. ही सल त्यांच्या मनात एक काटा बनून त्यांना टोचत आली होती.

पण घडून गेलेल्या गोष्टींबद्दल ते बोलण्याशिवाय काही करू शकत नव्हते.

न राहवून शेवटी जोशीकाका बोलले,

“तुमच्या मनात मोठ्या मुलाबद्दल बरीच अढी आहे वाटतं! आणि लहान शेंडेफळ लाडाचे दिसते.”

यावर तशी नाराजीनेच त्यांनी होकारार्थी मान हलवून त्यांना उत्तर दिले,

“अहो मोठ्याला शिकून मोठा हो म्हणत होतो पण तो शिकला नाही आणि लहानपणापासूनच कामाला जाऊ लागला मग लहान मुलाचं शिक्षण केलं, त्यात आणि मोठ्याला दारूचं व्यसन! आणि मोठ्याला थोरलेपणामुळे जरा कमीच प्रेम मिळालं तरीही लहान मुलाची अशी तक्रार असते की आम्ही मोठ्यावर जास्त प्रेम करतो.”

मोठ्याला न शिकवता आल्याचे दुःख त्यांच्या मनात घर करून असल्याचे जोशींकाकांना जाणवून गेले त्यामुळे विषय बदलावा म्हणून ते बोलले,

“मग आता लहान मुलगा इतकं शिकून करतो काय? असतो कुठे?”

हा प्रश्न त्यांच्या अश्रूला निमंत्रण देऊन गेला. क्षणात त्यांच्या डोळ्यांतील आसवे गालावरून निथळली आणि त्यांचा आवाज कापरा झाला,

“तो फार शिकला हो, फारच! सध्या अमेरिकेत असतो तो!”

जोशीकाका काहीसे गोंधळून गेले होते,

“मग यात रडताय का? चांगलं आहे की! आणि मोठ्याला शिकवता आलं नाही याचंही फार दुःख करून घेऊ नका हो!”

पण आता यांची गळणारी असावे थांबण्याचे नाव घेत नव्हती,

“मोठ्याला न शिकवल्याचे दुःख आणि लहानाला शिकवल्याचे दुःख!”

“म्हणजे?”

“आम्हाला म्हाताऱ्यांना आमचा मोठा दारूचं व्यसन असणारा मुलगा सांभाळतो.” ते बोलून गेले.

आणि ऐकणारे जोशीकाकाही निशब्द होऊन ऐकताना आपल्या डोळ्यांत पाणी कधी आले हे समजू नाही शकले!

प्रतिराज मांगोलीकर 

– 🅿®Ⓜ

लग्नाचा वाढदिवस

आज लग्नाचा वाढदिवस होता त्यांच्या!

एखाद्या सर्वसामान्य बायकोप्रमाणे तिनेदेखील याला आज लवकर यायला सांगितले होते. पण आजच त्याला यायला थोडा जास्त वेळ लागत होता.

तिने त्याला फोन केला तर फोन बंद आणि ऑफिसमधून तर तासाभरापूर्वी हा बाहेर पडल्याचे त्याने स्वतः तिला सांगितले होते.

आज लग्नाचा वाढदिवस म्हणून तिने लग्नाचीच साडी नेसली होती, केसात त्याला आवडतो म्हणून खास गजरा माळला होता. त्याला आवडणारा स्वयंपाक केला होता. सारी तयारी झाली होती पण आता फक्त कमी होती ती त्याच्या येण्याची!

तिच्या माळलेल्या गजऱ्याचा सुवास आता तिलाच नको वाटत होता, स्वयंपाकातील आता प्रेमाचा गोडवा कमी होत होता, घरातल्या भांड्यांवर राग निघू लागला होता.

पण त्याचा अजून काही पत्ता नव्हता. बराच झालेला वेळ तिच्या रागाला आता काळजीत बदलत होता. पण त्याचा काहीच पत्ता नव्हता. त्याचा फोनही आजच ऑफ येत होता. नक्की काय झाले असेल, त्याला आजच्या दिवसाचा विसर पडला असेल काय, त्याच काही भलं-वाईट झालं असेल काय असे अनेक विचार तिच्या मनात घर करू लागले. 

तिने आता सरळ देव्हारा गाठला आणि देवाला साकडे घातले आणि तेवढ्यात दाराची बेल वाजली; क्षणात तिने दार उघडले आणि दारात तोच होता. तिची काळजी पुन्हा रागात केव्हा बदलली याचं तिलाही भान राहिलं नाही.

तो काही बोलणार तेवढ्यात ती प्रश्नांचा भडिमार करत होती. अखेर बऱ्याच वेळानंतर त्याला बोलायला थोडी जागा मिळताच त्याने वेळ होण्याचे कारण सांगितले,

“अगं पप्पांनी कर्ज काढलं होतं पण अजून त्यांना ते फेडायला नाही जमलं, तर आज काही गुंड त्यांना धमकवायला आले होते म्हणून तिकडं जायला लागलं होतं मला!”

पप्पांच नाव ऐकून तिचा पारा जास्तच चढला,

“आता वेगळं राहून पण ते आपल्या संसारात ढवळाढवळ करणार आहेत काय? त्यांना आता तरी आम्हाला जगू द्या म्हणावं सुखानं!”

तो काही बोलणार होता तेवढ्यात तिचा फोन वाजला, फोन तिच्या आईचा होता,

“अगं जावईबापू पोहोचले का घरी?? आज आमच्यामुळं उगाच तुमच्या वाढदिवसाच्यामध्ये व्यत्यय आला बघ.”

तिच्या डोळ्यांत अश्रू उभा होता आणि तो मात्र नेहमीसारखा आताही खाली मान घालून उभा होता.

प्रतिराज मांगोलीकर 

– 🅿®Ⓜ